JOSÉ BUENAVENTURA DURRUTI DUMANGE (8)

JEAN-JACQUES ROUSSEAU (O ESTADO DE NATUREZA)

EM VIÁXE, 1881-1882

Da activación neuronal á toma de consciencia

Desde unha perspectiva evolutiva, o cerebro estrutúrase en varios niveis, desde o máis primario ata o máis evolucionado. No nivel primario, a estrutura encargada de xestionar a información neuronal é o tronco encefálico, que recolle información da médula espinal e onde se sitúan o bulbo raquídeo, a ponte de Varolio e o mesencéfalo. Desde aquí contrólanse os procesos vitais básicos que garanten a supervivencia: a respiración, o pulso cardíaco, a presión arterial, etc.

Nun segundo nivel atopamos o diencéfalo e o sistema límbico, que inclúe o tálamo, o hipotálamo e a amígdala entre outros, e onde xoga un papel crucial a creación de emocións.

No terceiro nivel sitúase a codia cerebral, formada polas circunvolucións exteriores e dividida en catro lóbulos: frontal, parietal, occipital e temporal. Este nivel é o que asume, entre outras, as tarefas do razoamento abstracto e a planificación de accións.

O cerebro está formado por unhas células denominadas neuronas. As neuronas agrúpanse creando unha estrutura básica de rede neuronal, onde cobran relevancia os núcleos neuronais, ou nodos, onde se agrupan as neuronas, e as conexións ou cableados entre os diversos núcleos, que se distribúen de xeito particular entre as diversas rexións do cerebro. Cando nun núcleo concreto as neuronas se activan dun modo determinado, envían esa información a outros núcleos, que poden ampliar o efecto ou non. Esa “decisión” neuronal, se ten a intensidade necesaria, activa zonas do cerebro, situadas no sistema límbico, que dan lugar ás emocións. Cando a implicación se expande ata a codia cerebral emerxe a conciencia nalgún dos seus diversos graos, desde o si mesmo central ata o eu autobiográfico (Damasio, 2010)

Entón, a modo de resumo, cando se activa un núcleo de neuronas, motivada por estímulos sensoriais ou por rexistros da memoria, envía impulsos a outros núcleos ata provocar unha resposta fisiolóxica a nivel do organismo. Esa resposta é procesada a nivel do sistema límbico como unha emoción. A seguir, a codia cerebral, e en particular a codia prefrontal, intervén para dar significado a esa emoción, transformándoa en sentimentos, pensamentos ou razoamentos abstractos, e facéndoos emerxer ata os niveis de consciencia. En todo caso é preciso unha interacción continua entre as distintas partes do cerebro para conseguir ese resultado final, non existe un área específica para cada función.

Se facemos o experimento mental de conxelar no tempo este proceso e secuencialo fotograma a fotograma veríamos no primeiro fotograma a activación neuronal, seguiría unha resposta fisiolóxica do organismo, no terceiro momento a activación do sistema límbico e a creación da emoción, por último a entrada en escena da codia cerebral e a racionalización en sentimentos e pensamentos conscientes. Eses sentimentos e pensamentos constitúen a tradución final do código inicial procesado a nivel neuronal, e contrariamente ao percibido subxectivamente, non teñen poder de tomar decisións, só son testemuñas, están ao final dun proceso, non ao principio, é o modo no que a consciencia interpreta o procesamento neuronal e o vai seguindo de xeito ininterrumpido nunha relación de causa efecto. Subxectivamente a consciencia ten a ilusión de ter poder e tomar decisións, pero non fai máis que traducir o código do procesamento neuronal dos estímulos recibidos polas diversas canles sensoriais e pola activación dos rexistros de memoria.

Podemos imaxinalo cun exemplo. Camiñamos de noite por un bosque escuro. Os sentidos están alerta e reciben multitude de estímulos: poucas luces e moitas sombras, ondas sonoras de variadas frecuencias, sensacións térmicas de calor ou frío, etc. Nun momento determinado, un grupo de neuronas recibe a suficiente información para desencadear uns sinais electroquímicos que con efecto bóla de neve seguido por outras neuronas inducen unha reacción fisiolóxica no organismo: pelos de punta, aceleración do ritmo cardíaco, etc. Acto seguido entra en xogo un segundo nivel de procesamento coa activación do sistema límbico, traducindo o código inicial a unha emoción, que podería ser de medo. A bóla de neve segue ampliándose ata chegar a activar a codia cerebral que procesa a información nun nivel de sentimentos e pensamentos. En todo este proceso, cunha duración de décimas de segundo, o cerebro, globalmente entendido, xa tomou a decisión máis pertinente, que podería culminar en botar a correr coma un tolo na procura da supervivencia. A consciencia vai permitir máis tarde comunicar esta experiencia a outros semellantes dun xeito moi elaborado.

ARISTÓTELES (OUSÍA, SUBSTANTIA, ESSÊNCIA)

HOMENÁXEM A ALEJANDRO VIANA (28)

CÉSAR BÓRGIA

HETERODOXOS HISPÂNOS (PRISCILIANO IV)

Souberom estes parar o golpe, porque a tudo alcanzabam os tesouros de Prisciliano e a boa vontade de serví-lo que tinha Macedonio. Por um novo rescrípto retirou Graciano o conhecimento da causa ao perfeito das Galias e remitíu-a ao vicário das Espanhas, em cuxo foro non era duvidosa a sentênça. E aínda foi mais alá Macedonio, submetído dócilmente aos priscilianistas. Enviou xente a Tréveris, para prender a Itacio, que se tinha refuxiádo naquela cidade, baixo a éxida do bispo Pritanio ou Britanio. Alí conseguíu burlá-los habilmente, mentras acontecíam na Bretanha assinaládas novidades, que habíam de influir eficazmente na questón .priscilianista. A anarquía militar, eterna praga do Império Romano, contida no Oriente pola forte mán de Teodosio, caíu de novo sobre o Occidente nos últimos e tristes dias de Graciano, bem diversos dos seus loabeis princípios. As lexións de Britânia apoiárom como imperador ao hispâno Clemente Máximo, que trás breve e simulada resistência, acabou por aceitar a púrpura, e passou às Galias à frente de 130.000 homes. Escapou Graciano para Lugdunum (Lyón) com poucos dos seus partidários, e foi morto nunha emboscada, acaso por ordem e alevosía de Máximo, cegado entón pola ambiçón, aínda que o adornabam altas prendas. O tirano espanhol entrou victorioso em Tréveris, e o seu compatriota Teodosio, que estaba lonxe e non podía acudir à herência de Graciano, tivo que tratar com ele e ceder as Galias, Hispânia e Britânia, para evitar males maiores. Corría o ano de 384, consulado de Ricimero e Clearco. Era Máximo muito celoso da pureza da ortodóxia, aínda que de sobra aficcionado, como todos os imperadores da decadência, a pôr a sua espada sobre a balanza teolóxica. Sabía aquela virtude e este defeito o nosso Itacio, que tratou de aproveitá-los para os seus fins, dignos de loa, se non os afeáram os meios: e apresentou logo um escrípto contra Prisciliano e os seus companheiros, cheio de “mala vontade e de recriminaçóns”, segundo afirma com a sua habitual dureza Sulpicio Severo. Bastaba com a enumeraçón dos erros gravíssimos anticatólicos e antisociais daquela seita gnóstica, para que Máximo se determinara ao castigo; mas, mais prudente que Itacio, remitíu a decisón para o sínodo de Burdeos, ante o qual forom conducidos Instancio e Prisciliano. Respondeu o primeiro em causa própria, e foi condenado e deposto polos Padres do concílio, a quem non parecerom suficientes as suas desculpas. Até aquí tinha-se procedido canónicamente; mas, temeroso Prisciliano de igual procedimento, preferíu apelar para o Imperador, a cuxos ministros esperaba comprar como fixéra com os de Graciano; e os bispos franceses, “com a inconstância própria da sua naçón” (afirma Sulpicio, que era galo), consentíron em que pasase unha causa eclesiástica para o tribunal do príncipe, a quem só competía em último caso a execuçón dos decretos conciliares. Fortuna que Máximo era católico, e aquela momentânea servidûme da Igrexa non foi para mal, aínda que sim para escândalo e discordia. “Deberíam os bispos (afirma Severo) ter dictádo sentência em rebeldia contra Prisciliano, ou se os recusaba por suspeitosos, confiar a decisón a outros bispos, e non permitir ao Imperador intrometer a sua autoridade em causa tán manifesta, e tán apartada da lexislaçón civil, maiormentemente”. Em ván protestou San Martínho de Tours, contra aquelas novidades, e exhortou a Itácio a que desistisse da acusaçón, e rogou a Máximo que non derramasse a sangue dos priscilianistas. Mentras ele estívo em Tréveris, impedíu-o e ainda obtúbo do emperador formal promesa em contrário; mas, apenas había passado das portas da cidade, os bispos Magno e Rufo redobrárom as suas instâncias com Máximo, e este nomeou xuíz da causa ao prefeito Evodio, “varón implacábel e severo”. Prisciliano foi convícto de crímes comúns, tais como eram o malefício, os conciliábulos obscenos e nocturnas reunións de mulheres, o orar despído e outros excessos da mesma laia, semelhantes aos dos carpocracianos e adamitas. Remitíu Evodio as actas do processo para Máximo; abríu este novo xuízo, em que apareceu como acusador, no lugar de Itacio, Patricio, oficial do fisco, e como consequência forom condenados à morte por decapitaçón, Prisciliano, os dous clérigos Felicísimo e Armenio, neófitos do priscilianismo; Asarino e o diácono Aurelio, Latroniano e Eucrocia.

O CONTRACTO SOCIAL

LEV TOLSTÓI (GUERRA E PAZ)

VIAXEM A CHECOSLOVÁQUIA-U.R.S.S. (TBILISSI-27-XULHO-1952)

JOHN RAWLS (A PAZ PERPÉCTUA)

BREVE HISTÓRIA DE QUASE TUDO (32)

OBSCURAS, REXIÓNS DA FILOSOFIA

O TEMPO E A ALMA (VIANA DO CASTELO)